بلوچستان و الجزایر: روایت زخمهای استعمار
در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۵ خبری منتشر شد که در ظاهر، در چارچوب حقوق و سیاست جای میگرفت، اما در ژرفای خود حامل وزن سنگین تاریخ، رنج انباشته و حافظهای جمعی بود که قرنها سرکوب شده است: پارلمان الجزایر بهصورت اجماعی قانونی تاریخی را تصویب کرد که حاکمیت استعماری فرانسه بر الجزایر را «جنایتی علیه مردم الجزایر» نامید. این قانون، صرفاً مطالبهٔ یک عذرخواهی رسمی نبود؛ بلکه فراخوانی اخلاقی و تاریخی برای بهرسمیتشناختن مسئولیت استعمار، و جبران ویرانیهای سیاسی، اقتصادی و انسانیِ برآمده از بیش از یک قرن سلطهٔ تحمیلی بود.
این خبر، برای من فقط یک گزارش خبری نبود؛ ضربهای بود به حافظه. ذهن و جانم را—بهگونهای عمیق و تکاندهنده—نزدیک به دو سده به عقب برد؛ به دلِ تاریخ استعمار و به متن روایتهایی که هرگز به پایان نرسیدهاند. همان زخمهای کهنه را میتوان امروز نیز در تجربهٔ زیستهٔ ملت بلوچ در بلوچستانِ ایران مشاهده کرد: در حاشیهنشینی ساختاری، در حذف آگاهانه از تاریخ رسمی، و در بازتولید مناسبات نابرابر قدرت. گویی تاریخ، با نامها و چهرههایی تازه، همچنان ادامه دارد.
در دههٔ ۱۸۴۰، اشغال بلوچستانِ ایران را میتوان—نه از سر تشبیه شاعرانه، بلکه با دقت تحلیلی—در کنار فتح الجزایر بهدست فرانسه قرار داد. هر دو، روایتِ هجوماند؛ روایت دولتها و امپراتوریهایی که میکوشیدند اقتدار خود را بر سرزمینهایی تحمیل کنند که نهتنها از نظر فرهنگی متمایز و از حیث سیاسی خودمختار بودند، بلکه حافظه، تاریخ و شیوهٔ زیستِ دیرپای آنان، شالودهٔ هویت جمعی مردمانشان را شکل داده بود. در هر دو جغرافیا، مهاجمان نهفقط با کوه و بیابان، بلکه با نظمهای اجتماعی ریشهدار، ساختارهای بومی ادارهٔ امور و ارادههایی روبهرو شدند که بهسادگی درهم نمیشکست.
بلوچستان و الجزایر: روایت زخمهای استعمار
در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۵ خبری منتشر شد که در ظاهر، در چارچوب حقوق و سیاست جای میگرفت، اما در ژرفای خود حامل وزن سنگین تاریخ، رنج انباشته و حافظهای جمعی بود که قرنها سرکوب شده است: پارلمان الجزایر بهصورت اجماعی قانونی تاریخی را تصویب کرد که حاکمیت استعماری فرانسه بر الجزایر را «جنایتی علیه مردم الجزایر» نامید. این قانون، صرفاً مطالبهٔ یک عذرخواهی رسمی نبود؛ بلکه فراخوانی اخلاقی و تاریخی برای بهرسمیتشناختن مسئولیت استعمار، و جبران ویرانیهای سیاسی، اقتصادی و انسانیِ برآمده از بیش از یک قرن سلطهٔ تحمیلی بود.
این خبر، برای من فقط یک گزارش خبری نبود؛ ضربهای بود به حافظه. ذهن و جانم را—بهگونهای عمیق و تکاندهنده—نزدیک به دو سده به عقب برد؛ به دلِ تاریخ استعمار و به متن روایتهایی که هرگز به پایان نرسیدهاند. همان زخمهای کهنه را میتوان امروز نیز در تجربهٔ زیستهٔ ملت بلوچ در بلوچستانِ ایران مشاهده کرد: در حاشیهنشینی ساختاری، در حذف آگاهانه از تاریخ رسمی، و در بازتولید مناسبات نابرابر قدرت. گویی تاریخ، با نامها و چهرههایی تازه، همچنان ادامه دارد.
در دههٔ ۱۸۴۰، اشغال بلوچستانِ ایران را میتوان—نه از سر تشبیه شاعرانه، بلکه با دقت تحلیلی—در کنار فتح الجزایر بهدست فرانسه قرار داد. هر دو، روایتِ هجوماند؛ روایت دولتها و امپراتوریهایی که میکوشیدند اقتدار خود را بر سرزمینهایی تحمیل کنند که نهتنها از نظر فرهنگی متمایز و از حیث سیاسی خودمختار بودند، بلکه حافظه، تاریخ و شیوهٔ زیستِ دیرپای آنان، شالودهٔ هویت جمعی مردمانشان را شکل داده بود. در هر دو جغرافیا، مهاجمان نهفقط با کوه و بیابان، بلکه با نظمهای اجتماعی ریشهدار، ساختارهای بومی ادارهٔ امور و ارادههایی روبهرو شدند که بهسادگی درهم نمیشکست.
فرانسه در ۱۸۳۰ به الجزیره یورش برد و نزدیک به دو دهه درگیر جنگهایی خونین و فرساینده شد؛ جنگهایی که در برابر مقاومتی سازمانیافته و الهامبخش شکل گرفت—مقاومتی که زیر رهبری کاریزماتیک امیر عبدالقادر، کرامت، ایمان و روح آزادگی مردم الجزایر را به نمایش گذاشت. سرانجام، در ۱۸۴۸، الجزایر با زور اسلحه و منطق استعمار به «استانهای» فرانسه الحاق شد؛ الحاقی که بر شانههای ماشین نظامی، بازسازی اداری بیرحمانه و توجیهات ایدئولوژیک استوار بود—همه در خدمتِ خاموشکردن صدای مردمی که به حاشیه رانده شده بودند.
اما در سوی دیگر، مسیر اشغال و تثبیت قدرت دولت ایران در بلوچستان، مسیری طولانیتر، پیچیدهتر و آغشتهتر به رنج و فرسایش بود. نخستین مداخلات نظامی از اوایل دههٔ ۱۸۴۰ آغاز شد، اما نزدیک به یک قرن به طول انجامید تا تهران بتواند کنترل کامل و متمرکز خود را بر این سرزمین اعمال کند. این تأخیر تاریخی، خود گواهی روشن است بر پراکندگی سیاسی، اما استواری عمیق اجتماعی بلوچها؛ بر کنفدراسیونهای قبیلهای، جابهجاییهای فصلی، و مراکز محلی قدرتی که امکان مقاومت، فرسایش پروژههای سلطه، یا دستکم چانهزنی با آنها را فراهم میکرد. نیروهای دولتی—که غالباً فاقد انسجام ساختاری و متکی بر واسطههای محلی بودند—بارها ناکام ماندند؛ ناکامیهایی که نهتنها روند گسترش دولت را کند ساخت، بلکه از صلابت مردمی حکایت داشت که سلطهٔ تحمیلی را سرنوشت محتوم خود نمیپذیرفتند.
اگرچه در هر دو تجربه، زور نظامی و نهادسازی ابزار اصلی اشغال بود، اما کیفیت و منطق مقاومت تفاوتی بنیادین داشت. در الجزایر، مقاومت با سرعت و تحت رهبری منسجم شکل گرفت و به الگویی جهانی از مبارزهٔ ضداستعماری بدل شد. در بلوچستان، اما مقاومت پراکندهتر، انعطافپذیرتر و عمیقاً ریشهدار بود؛ برآمده از استقلال قبیلهای، پیوندهای سیال اجتماعی و جغرافیایی سخت و خشن که نهتنها پناهگاه، بلکه خود به استراتژی مقاومت تبدیل میشد. این تفاوتها نشان میدهد که فرهنگ سیاسی و ساختارهای اجتماعی بومی چگونه میتوانند مسیر تاریخ را دگرگون کنند و چگونه «مقاومت» قادر است به اشکال گوناگون، اما با جوهری واحد—حفظ کرامت، هویت و حق زیستن بر پایهٔ خویشتن—تجلی یابد.
در نهایت، همنشینیِ روایتِ الجزایر و بلوچستان پرده از الگویی ژرفتر و فراگیرتر برمیدارد؛ الگویی که از سدهٔ نوزدهم تا اوایل سدهٔ بیستم، در بخشهای گستردهای از جهان بارها تکرار شد: هرگاه قدرتهای استعماری کوشیدند سرزمینهایی با سنتهای دیرپا و ریشهدارِ خودمختاری را در چارچوب نظمهای متمرکز، تحمیلی و مرکزگرا ادغام کنند، ناگزیر با مقاومتهایی عمیق، پرهزینه و در عین حال ماندگار روبهرو شدند. این تجربههای تاریخی، نهتنها محدودیتهای قدرتِ صرفاً نظامی را عیان ساخت، بلکه تابآوری شگفتانگیزِ جوامعی را به نمایش گذاشت که حتی در مواجهه با شکستهای ظاهری و سرکوبهای سخت، توانستند حافظهٔ جمعی، هویت تاریخی و حقِ روایتِ خویش را حفظ و بازتولید کنند. تاریخ، در این معنا، نه سرگذشتِ پیروزیهای بیهزینه و یکسویهٔ قدرت، بلکه روایتِ ممتد و پرفرازونشیبِ کشمکش میان تمرکز و آزادی، سلطه و ایستادگیِ انسان است.
—
برای مطالعهٔ بیشتر دربارهٔ ناسیونالیسم—و بهویژه ناسیونالیسم بلوچ—کتاب ناسیونالیسم بلوچ؛ خاستگاه و سیر تکامل آن
اثر تاج محمد بریسیگ